حجتالاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، در نشست تجلیل از پژوهشگران برتر حوزه معارف اسلامی که با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاههای کشور برگزار شد، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان، گفت: این مراسم دو اقدام ارزشمند را همزمان به نمایش گذاشته است، تکریم پژوهشگران برجسته حوزه معارف اسلامی و رونمایی از نشان دانشگاه که هر دو در راستای تقویت حوزه فرهنگی دانشگاهها و همراستا با دستورات مقام معظم رهبری حرکت میکنند.
به گزارش مرکز رسانه و روابط عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی، استاد خسروپناه با اشاره به اینکه تکریم سالانه پژوهشگران برتر حوزه معارف اسلامی یکی از دستاوردهای مهم نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاههاست، اظهار داشت: این تشویق سالانه، تنها یک مراسم تشریفاتی نیست، بلکه انگیزهای عمیق برای تولید آثار پژوهشی روزآمد، روشمند، اثربخش و مسئلهمحور است. چنین جنبشی در حوزه معارف اسلامی، ضمن ارتقای رزومه علمی استادان و مدرسان دروس معارف از استادیاری به دانشیاری و از دانشیاری به استاد تمامی، موجب افزایش اعتبار علمی و اجتماعی آنان در کلاسهای درس میشود.
وی افزود: وقتی دانشجو در کلاس درس معارف، استادی را میبیند که استاد تمام است، دارای رزومه پژوهشی غنی، شرکتکننده در آزمونهای علمی معتبر، و سخنگوی دانش مبتنی بر پژوهش، اعتماد روانشناختی وی به استاد و محتوای ارائهشده بهمراتب افزایش مییابد؛ این امر، اثربخشی آموزش معارف اسلامی را در سطحی بالاتری قرار میدهد.
ضرورت استنتاق از متون دینی برای پاسخ به پرسشهای روز
استاد خسروپناه با بیان اینکه امروزه چالشهای فکری، فرهنگی و اعتقادی دانشجویان با گذشته متفاوت است، گفت: ما نباید در حوزه معارف اسلامی، فقط به بحثهای سنتی مانند اثبات خدا، نبوت، امامت و معاد یا تدریس متونی چون نهجالبلاغه و تفسیر قرآن در سطح توصیفی بسنده کنیم. امروزه پرسشهای نویی وجود دارد که پاسخ آنها در ظاهر متون کهن دیده نمیشود، اما باید با رویکردی عمیق و خلاقانه از قرآن، روایات و عقل، استخراج شود.
وی با استناد به رویکرد شهید آیت الله سید محمدباقر صدر، تأکید کرد: ما باید از نصوص دینی، پاسخی برای مسائل امروز انسان بهویژه جوان و دانشجو استخراج کنیم. این همان استنتاجی است که نیازمند فهمی زمانگرا، تحلیل اجتماعی و شناخت عمیق از زمینههای فرهنگی و روانشناختی مخاطب است.
سهگانه چالشهای دانشجویان: دانشی، بینشی و نگرشی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود به تحلیل انواع چالشهای پیشروی دانشجویان پرداخت و گفت: چالشهای دانشجویان در حوزه معارف اسلامی ریشههای متفاوتی دارد؛ چالش دانشی یعنی اینکه فرد اطلاعات لازم را ندارد؛ مثلاً دانشجویی که فکر میکند حجاب در اسلام واجب نیست یا این حکم فقط در صدر اسلام وجود داشته، در واقع دچار کاستی دانشی است. چالش بینشی یا باوری یعنی اینکه فرد اطلاعات دارد، اما باور درونی ضعیفی دارد. گاهی با وجود آگاهی از وجوب حجاب، ذهنیتی درونی نسبت به آن وجود ندارد. چالش نگرشی و منشی یعنی نگاه فرد به مسائل دینی منحرف است، یا در خانوادهای پرورش یافته که الگوهای اخلاقی و منشی خاصی داشته است. چالش کنشی یا رفتاری یعنی فرد از نظر دانش و باور مشکلی ندارد، اما عادتهای رفتاری که سالها در وجودش ریشه دوانده، مانع اجرای عملی آن باورها میشود.
پژوهشها باید متناسب با نوع چالش طراحی شوند
وی با تأکید بر اینکه هر یک از این چالشها نیازمند متدولوژی، ابزار و راهکار پژوهشی متفاوتی است، اظهار داشت: پژوهشی که میخواهد یک شبهه دانشی را برطرف کند، با پژوهشی که هدف آن تغییر نگرش یا تقویت باور است، در نوع پرسش، روششناسی و ابزار تحلیل کاملاً متفاوت است. بنابراین، پژوهشگران باید بهصورت شفاف، هدف و ساحت پژوهش خود را مشخص کنند.
استاد خسروپناه خواستار آن شد که در شاخصهای ارزیابی پژوهشهای معارف اسلامی، این ابعاد در نظر گرفته شود و گفت: انشالله در دورههای آینده ارزیابی، مشخص شود که چند درصد از پژوهشها به حل چالشهای دانشی، چند درصد به چالشهای بینشی، چند درصد به نگرش و منش، و چند درصد به رفتار و کنش پرداختهاند. تنها با چنین طبقهبندی و تحلیلی است که جهتگیری پژوهشهای معارف اسلامی دقیقتر، علمیتر و اثربخشتر خواهد شد.
استاد خسروپناه به نشان دانشگاه که در همین مراسم رونمایی شد، اشاره کرد و گفت: ابزار اصلی پژوهشها، دادهها و اطلاعات معتبر است. نشان دانشگاه باید این دادهها را جمعآوری، تحلیل و در فرآیند تصمیمگیریهای فرهنگی و آموزشی دانشگاهها مورد استفاده قرار دهد. این نشان میتواند زیرساختی برای حکمرانی هوشمند، شفاف و مبتنی بر شواهد در حوزه معارف اسلامی فراهم کند.
وی به جزئیات برنامه نشان دانشگاه پرداخت و آن را گامی کلیدی در جهت حکمرانی مبتنی بر داده و پژوهش در محیطهای علمی کشور دانست.
خسروپناه افزود: در گزارش نشان دانشگاه، شش محور موضوعی بهصورت دقیق و هدفمند تعریف شده است. این امر بسیار مهم است؛ چرا که برای اولینبار، قلمرو موضوعی پژوهشهای معارف اسلامی از باورها و ارزشها تا رفتارهای دینی، اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی دانشجویان، بهصورت شفاف و ساختاریافته مشخص شده است.
وی به سه قلمرو کلیدی نشان دانشگاه اشاره کرد و گفت: اولاً قلمرو موضوعی مشخص است؛ یعنی هر پژوهش باید در یکی از شش محور تعریفشده قرار گیرد. ثانیاً قلمرو مخاطب دقیق است؛ تمام دانشجویان مقاطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در تمام رشتهها چه علوم انسانی، چه علوم پایه، چه فنی و مهندسی هدف این پژوهشها هستند. ثالثاً قلمرو مکانی نیز جامع است، این طرح، تمام دانشگاههای کشور را در بر میگیرد؛ شامل دانشگاههای تحت پوشش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه پیام نور که همگی بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم در این چارچوب قرار دارند.
فرصت طلایی برای مدرسان معارف: پژوهش در همین کلاس درس
استاد خسروپناه در ادامه اشاره کرد که این گستره وسیع، فرصتی بینظیر برای مدرسان دروس معارف فراهم کرده است و گفت: مدرسان دروس معارف که سالانه با صدها، هزاران دانشجو در تماس مستقیم هستند، میتوانند بهراحتی از همین کلاسهای درس بهعنوان زمینههای پژوهشی بهره ببرند. آنها میتوانند سؤالات دقیق و هدفمندی طراحی کنند، پاسخها را بهصورت فنی، دقیق و حرفهای تدوین نمایند و دادههای واقعی از باورها، چالشها و نیازهای دانشجویان را فراهم آورند.
وی خاطرنشان کرد: این دادهها تنها برای گزارشنویسی کافی نیستند؛ بلکه باید به ابزاری هوشمند برای تصمیمسازی و تصمیمگیری در سطوح حکمرانی تبدیل شوند.
زنجیره کامل پژوهش: از کلاس درس تا مجلات علمی و شوراهای تصمیمگیری
استاد خسروپناه زنجیره پژوهشی را بهصورتی چندمرحلهای تشریح کرد: مرحله اول، جمعآوری داده از مخاطب واقعی توسط مدرسان یا پژوهشگران علاقهمند است. مرحله دوم، تدوین یافتهها بهصورت پژوهشهای علمی و ارسال آن به مجلات علمیپژوهشی کشور است.
وی به ظرفیتهای انتشاری کشور اشاره کرد و گفت: خوشبختانه امروزه ظرفیتهای قابل توجهی در این حوزه وجود دارد: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی سه مجله علمیپژوهشی دارد، دانشگاه مفید هشت مجله دارد، و بسیاری از انجمنهای علمی مرتبط با دروس معارف نیز مجلات معتبری را اداره میکنند. این بستر، امکان انتشار گسترده یافتههای پژوهشی را فراهم کرده است.
اما بر اساس تأکید دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، هدف نهایی این فرایند، ورود یافتهها به حوزه تصمیمگیریهای سیاستگذاری است. وی گفت: اگر تمام این پژوهشها در کلاسها جمعآوری شوند، در مجلات منتشر شوند، اما به شوراهای تصمیمگیری راه پیدا نکنند، آنوقت این فرایند نیمهکاره مانده است.
خسروپناه شورای اسلامی شدن دانشگاه را مهمترین قرارگاه برای تبدیل این دانش به سیاست دانست و گفت: به نظر من، مهمترین شورایی که میتواند محل استنتاج و پخت این یافتهها باشد، همان شورای اسلامی شدن دانشگاه است، شورایی که ریاست آن با وزیر علوم و جانشینی آن با رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها همراه است.
وی افزود: حاصل این گفتوگوها، پژوهشها و گزارشها باید در شورای اسلامی شدن دانشگاه، بهصورت پخته و ساختاریافته، به سیاستهای واحد درسی، راهبردهای فرهنگی، الگوهای راهبری دانشگاهی و سایر عناصر پنجگانه حکمرانی تبدیل شود. این شورا باید محلی باشد که نه تنها تصمیمسازی انجام شود، بلکه آن تصمیمات در سطوح دانشگاهی از رئیسدانشگاه تا استادان و مدیران، اجرا هم شوند.
استاد خسروپناه گفت: اگر نشان دانشگاه با دقت، قوت و منطق پیش برود، و مدرسان و پژوهشگران دانشگاه به صورت گسترده در آن مشارکت کنند، و یافتههایشان در شورای اسلامی شدن دانشگاه مورد توجه قرار گیرد، این فرایند میتواند به خدمتی بزرگ به دانشجویان، اساتید و نظام آموزش عالی کشور تبدیل شود.
