رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به خاطرات خود از جلسات علمی و فرهنگی با رهبر شهید انقلاب، گفت: ایشان همواره از نقدهای مستدل استقبال میکرد و تصمیمگیری را بر پایه مطالعه، گفتوگو و کار کارشناسی پیش میبرد.
محمدرضا مخبر دزفولی از معدود مدیران علمی کشور است که از نخستین سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا سالهای اخیر، در مسئولیتهای مختلف علمی و فرهنگی در کنار رهبر شهید انقلاب حضور داشته است. وی در گفتوگو با خبرنگار گروه حوزه و دانشگاه خبرگزاری فارس، ضمن مرور خاطراتی از جلسات دانشگاه تهران، شورای عالی انقلاب فرهنگی و نشستهای تخصصی حوزه علم و فناوری، از ویژگیهایی سخن میگوید که به اعتقاد وی، زمینهساز شکلگیری بخش مهمی از پیشرفتهای علمی کشور بوده است.رهبر شهید دانشگاه را محل گفتوگو میدانست.
فارس: نخستین آشنایی شما با رهبر شهید به چه زمانی بازمیگردد و آن روزها چه تصویری از ایشان در ذهن شما شکل گرفت؟
مخبر دزفولی: نخستین بار سال ۱۳۵۸ با ایشان آشنا شدم؛ زمانی که فضای دانشگاهها به شدت سیاسی و ملتهب بود، با وجود این شرایط، ایشان هر هفته در دانشگاه تهران حاضر میشدند، برای دانشجویان سخنرانی میکردند، به پرسشهای آنان پاسخ میدادند و سپس در کنار دانشجویان نماز جماعت اقامه میشد.آنچه برای ما اهمیت داشت، نوع ارتباط ایشان با دانشجویان بود. هیچ فاصلهای میان خود و نسل جوان قائل نبودند و دانشگاه را محیطی برای گفتوگو، شنیدن دغدغهها و اقناع فکری میدانستند، نه صرفاً مکانی برای سخنرانی یکطرفه.آرامش در برابر تندترین انتقادها
فارس: فضای آن جلسات چگونه بود؟
آیا دانشجویان آزادانه نقدهای خود را مطرح میکردند؟مخبر دزفولی: بله؛ فضای آن جلسات گاهی بسیار پرتنش بود. دانشجویان تندترین نقدها را مطرح میکردند و حتی درباره شخصیتهای برجسته انقلاب نیز پرسشها و اعتراضهای صریحی داشتند.
اما آنچه همیشه برای من درسآموز بود، شیوه برخورد رهبر شهید با این فضا بود. ایشان هیچگاه از شنیدن سخنان مخالف ناراحت نمیشدند و اجازه نمیدادند جلسه از مسیر گفتوگوی منطقی خارج شود. پاسخها بر پایه استدلال، مبانی دینی و گاه آیات قرآن بود و تلاش میکردند ذهن مخاطب را قانع کنند، نه اینکه صرفاً بحث را خاتمه دهند.به همین دلیل بسیاری از دانشجویان آن دوران هنوز از دفاع منطقی و مستدل ایشان از شهید آیتالله بهشتی به عنوان یکی از خاطرات ماندگار آن جلسات یاد میکنند.سعهصدری که در طول سالها تغییر نکردفارس: آیا این روحیه در سالهای بعد نیز ادامه داشت؟مخبر دزفولی: کاملاً. در تمام دیدارهایی که بعدها با دانشجویان، استادان و نخبگان برگزار میشد، همین ویژگی را میدیدیم.دانشجویان گاهی با ادبیاتی بسیار صریح، عملکرد مسئولان را نقد میکردند، اما ایشان با آرامش کامل به سخنان آنان گوش میدادند. اگر نکتهای درست بود، آن را تأیید میکردند و اگر نیاز به توضیح وجود داشت، با استدلال پاسخ میدادند.این روحیه نشان میداد که نقد را تهدید نمیدانستند، بلکه آن را فرصتی برای اصلاح امور تلقی میکردند.جملهای که برای همیشه در ذهنم ماندفارس: شما نیز تجربه مستقیمی از نقد صریح در حضور رهبر شهید داشتهاید؟مخبر دزفولی: بله؛ یکی از خاطراتی که هرگز فراموش نمیکنم، مربوط به جلسهای است که درباره میزان توجه به پیشنهادهای کارشناسی صحبت کردم. صریحاً گفتم احساس میکنیم بخشی از پیشنهادهای کارشناسان چندان مورد توجه قرار نمیگیرد.ایشان بدون کوچکترین ناراحتی، همه صحبتها را شنیدند و توضیح دادند که کار کارشناسی اگر دقیق باشد، آثار خود را دیر یا زود نشان خواهد داد.
بعد از جلسه احساس کردم شاید لحنم مناسب نبوده باشد و از ایشان عذرخواهی کردم، اما پاسخی دادند که برای همیشه در ذهنم ماند. فرمودند: «اتفاقاً همین صراحت را میخواهم؛ محکم و دقیق حرف بزنید.»به اعتقاد من، این جمله تنها یک توصیه شخصی نبود؛ بلکه شیوه مدیریتی ایشان را نشان میداد. مدیری که از نقد مستدل استقبال میکند، زمینه رشد و پویایی مجموعه را نیز فراهم خواهد کرد.ادامه این مصاحبه شامل خاطرات شورای عالی انقلاب فرهنگی، شکلگیری نقشه جامع علمی کشور، ویژگیهای مدیریتی رهبر شهید و نگاه ایشان به علم و فناوری است که به دلیل محدودیت حجم پاسخ، در بخش بعدی ارائه میشود.مطالبهای که مسیر شورای عالی انقلاب فرهنگی را تغییر دادفارس: شما سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی مسئولیت داشتید، مهمترین مطالبه رهبر شهید از این شورا چه بود؟مخبر دزفولی: یکی از خاطرات مهم من به سال ۱۳۸۴ بازمیگردد. در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ایشان با صراحت تأکید کردند که اعضای شورا از میان برجستهترین افراد انتخاب شدهاند و انتظار میرود این مجموعه بیش از آنکه درگیر تصمیمهای روزمره باشد، اسناد راهبردی کشور را تدوین کند.همین مطالبه، نگاه ما را نسبت به مأموریت شورای عالی انقلاب فرهنگی تغییر داد. پس از آنکه مسئولیت دبیری شورا را بر عهده گرفتم، تلاش کردیم فعالیتها بر تدوین اسناد بالادستی و برنامههای بلندمدت متمرکز شود تا تصمیمات شورا بتواند مسیر آینده کشور را مشخص کند.
سه اولویتی که رهبر شهید مشخص کردند
فارس: در آغاز مسئولیت شما، مهمترین توصیه رهبر شهید چه بود؟
مخبر دزفولی: در نخستین دیدار خصوصی پس از آغاز مسئولیتم، ایشان سه مأموریت را به عنوان اولویتهای اصلی شورای عالی انقلاب فرهنگی تعیین کردند؛ نخست مهندسی فرهنگی کشور، دوم تحول بنیادین آموزش و پرورش و سوم تحول علمی کشور.همین سه محور، جهتگیری شورا را برای سالهای بعد مشخص کرد و بسیاری از اسناد مهمی که امروز مبنای سیاستگذاری فرهنگی و علمی کشور است، در همین چارچوب تدوین شد.چرا نقشه جامع علمی کشور با دقتی کمنظیر بررسی شد؟فارس: یکی از مهمترین اسناد آن دوره، نقشه جامع علمی کشور بود. رهبر شهید چه نگاهی به این سند داشتند؟مخبر دزفولی: سال ۱۳۸۵ برای نخستین بار ایشان ضرورت تدوین نقشه جامع علمی کشور را مطرح کردند؛ در شرایطی که حتی بسیاری از استادان و مدیران هنوز تصویر روشنی از چنین سندی نداشتند.پس از تهیه پیشنویس، پیشنهاد شد بدون بررسی جزئیات، سند ابلاغ شود؛ اما رهبر شهید با این پیشنهاد موافقت نکردند و تأکید داشتند همه بندها و مواد آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی بررسی شود.نتیجه این نگاه آن بود که نزدیک به یک سال، جلسات شورا به بررسی دقیق بند به بند این سند اختصاص یافت. از نگاه ایشان، هرچه مشارکت اعضا در تدوین سند بیشتر باشد، مسئولیتپذیری در اجرای آن نیز افزایش خواهد یافت.تصمیمگیری بدون مطالعه از نگاه ایشان معنا نداشتفارس: یکی از ویژگیهایی که بارها درباره رهبر شهید مطرح شده، دقت علمی ایشان است. شما این ویژگی را چگونه دیدهاید؟مخبر دزفولی: مهمترین نکته این بود که هیچگاه به یک گزارش یا یک نظر اکتفا نمیکردند. درباره هر موضوع، گزارشهای متعدد دریافت میکردند، دیدگاههای مختلف را میشنیدند و خودشان نیز مطالعه میکردند.
این شیوه را در موضوعاتی مانند فناوری نانو، سلولهای بنیادی، امنیت غذایی، هوش مصنوعی و فناوری کوانتوم بارها مشاهده کردم. تسلط ایشان بر این مباحث حاصل مطالعه مستمر و ارتباط مستقیم با متخصصان بود، نه صرفاً مطالعه گزارشهای اداری.حساسیت مثالزدنی نسبت به منابع و آمارفارس: آیا این دقت در جزئیات هم نمود داشت؟مخبر دزفولی: بسیار زیاد. به یاد دارم گزارشی درباره تمدن اندلس تهیه کرده بودم. ایشان بخشی از متن را علامت زده بودند و خواسته بودند منبع دقیق آن ارائه شود. چند هفته زمان صرف شد تا مستندات لازم تهیه و ارسال شود.همین حساسیت را درباره آمار نیز داشتند. اگر آماری با واقعیت مطابقت نداشت، صریحاً تذکر میدادند. بارها تأکید میکردند که تصمیم درست، بدون اطلاعات دقیق و مستند امکانپذیر نیست.نگاه راهبردی به جمعیتفارس: در حوزه جمعیت نیز خاطرهای از رهبر شهید دارید؟مخبر دزفولی: پس از تدوین سیاستهای جمعیتی، گزارشی را خدمت ایشان ارائه کردیم. پس از شنیدن گزارش، با نگرانی تأکید کردند که مسئله جمعیت برای آینده ایران و انقلاب اهمیت راهبردی دارد و نباید نسبت به آن بیتفاوت بود.ایشان همچنین تأکید کردند سیاستهای ابلاغی باید به قوانین اجرایی تبدیل شود تا ضمانت اجرا پیدا کند. زمانی که عرض کردم این مسیر ممکن است زمانبر باشد، فرمودند که همه اقدامات باید در چارچوب قانون و سازوکارهای رسمی دنبال شود. این نگاه برای من یکی از مهمترین درسهای مدیریتی بود.
ویژگیهایی که رهبر شهید را متمایز میکرد
فارس: اگر بخواهید ویژگیهای مدیریتی رهبر شهید را در چند جمله خلاصه کنید، به چه مواردی اشاره میکنید؟
مخبر دزفولی: آنچه بیش از همه در ذهن من مانده، محبت عمیق ایشان به مردم، اعتماد به جوانان و نخبگان، تحمل نقدهای صریح، حمایت مستمر از علم و فناوری، آیندهنگری، دقت در بررسی اسناد و آمار و پیگیری اجرای تصمیمات است.ایشان باور داشتند که اقتدار کشور تنها از مسیر سرمایه انسانی، علم و فناوری به دست میآید و به همین دلیل، هیچگاه حمایت از جامعه علمی را یک موضوع مقطعی نمیدانستند.در بخش دوم این گفتوگو، محمدرضا مخبر دزفولی به نقش رهبر شهید در شکلگیری نهضت نرمافزاری، توسعه آموزش عالی، تأسیس بنیاد ملی نخبگان، حمایت از فناوری نانو، پژوهشگاه رویان، صنایع فضایی، هوش مصنوعی و دیگر دستاوردهای علمی کشور خواهد پرداخت.
