(چاپ)

کد :  ۱۸۸۱۹۶۴  
تاریخ انتشار : ۱۷ بهمن ۱۳۹۷ گفت‌وگو
چهل سالگی انقلاب اسلامی/ رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی:
پیام فرهنگ ایران اسلامی را به گوش دل جهان رسانده‌ایم
به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، نشریه «نامه شورا» گفت‌وگوهایی با مسئولین و صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف علم و فرهنگ انجام داده‌ است.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی از جمله سازمان‌های پرچمدار فرهنگ اسلامی ـ ایرانی در سطح جهان است که به ترویج این فرهنگ کمک‌های شایانی نموده است.
گفت‌وگویی با دکتر ابوذر ابراهیمی ترکمان عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی انجام داده‌ایم تا ضمن آشنایی با دستآوردهای این سازمان در سطح بین‌المللی در چهل سال گذشته، با برنامه‌های این سازمان برای معرفی هرچه بیشتر فرهنگ انقلاب اسلامی در سطح جهان بیشتر آشنا شویم:
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به عنوان اصلي‌ترين نهاد متولی ديپلماسی فرهنگي در نظام جمهوري اسلامي ايران، تاكنون چه دستاوردها و فعاليت‌هايي در اين حوزه در آستانه 40 سالگي پيروري انقلاب اسلامي داشته است؟
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي يكي از محصولات با ارزش و مهم انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامي ايران است كه در سال 1374 با هدف اشاعه پيام انقلاب اسلامی و نيز انتقال فرهنگ ايرانی ـ اسلامی و به دستور مقام معظم رهبری (مدظله العالی) تأسيس شد تا تصویری روشن از فرهنگ و تمدن ایران‌زمین را به جهانیان عرضه کند.
اين سازمان با ادغام مأموريت‌های مراكز و نهادهایی كه در خارج از كشور مأموريت فعاليت فرهنگي داشتند، پديد آمد و در مدت بيش از 2 دهه عمر خود، در انجام وظايف خود در امور مختلف فرهنگي، ديني و علمي، منشأ خدمات بسياري شده است. از جمله اين فعاليت‌ها مي‌توان به ايجاد ارتباطات و تعاملات فرهنگي بين دولت جمهوري اسلامي ايران با دولت‌هاي بيش از 60 كشور در 5 قاره جهان اشاره كرد.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی همواره در تلاش است تا با بهره‌گیری از دانش سازماني و توان فرهیختگان و کارشناسان، در قالب فعاليت‏های متنوع و گوناگون مخاطبان خود را با گوشه‎‌هایی از تمدن کهن هفت هزار ساله این مرز و بوم و دستاوردهای انقلاب شكوهمند اسلامی ايران آشنا کند.
همچنين، برگزاری اجلاس‌های دوره‌ای با شخصيت‌های حقيقی و حقوقی ديني و رهبران اديان كشورهای مختلف در قالب گفت‌وگوهای بينادينی و گفت‌وگوهای فرهنگي، توسعه آموزش زبان فارسي در اقصي نقاط جهان، گسترش كرسي‌های ايران‌شناسی، برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و هنری و سينمايی در كشورهای گوناگون به منظور معرفی فرهنگ ايرانی ـ اسلامی و ظرفيت‌هاي كشورمان در اين حوزه از جمله برنامه‌های این سازمان است.
برگزاری برنامه‌های مناسبتی برای ايرانيان مقيم خارج از كشور و نيز، برپايی همايش‌هاي دينی با حضور چهره‌های علمی با موضوع انقلاب اسلامی و موضوعات مرتبط با آن، جایزه جهانی اربعین، افزايش ميزهای كارشناسي مرتبط با كشورها و حوزه‌های منطقه‌ای، توسعه نمايندگي‌های فرهنگی در كشورهای مختلف در قالب خانه‌های فرهنگ و رايزنی‌های فرهنگی، بحث كيفي‌سازی و هدفمند ساختن ترجمه آثار فارسی به زبان‌های ديگر با استفاده از «طرح تاپ» و ... از دیگر برنامه‌هایی است که این سازمان بدان می‌پردازد.
به علاوه اين‌ها؛ انعقاد تفاهمنامه‌‌های فرهنگی با كشورها و سازمان‏هاي بين‏المللي كه مبناي روابط فرهنگي با ساير كشورها است، از مهم‏ترين فعاليت‏هاي اين سازمان است. از این رو، در طول اين مدت با رشد امضای تفاهمنامه‌‌های همكاری با ارگان‌های متعدد و مختلف داخلی و نيز سازمان‌های مرتبط در اكثر كشورهای جهان، مواجه بوده‌ايم كه آثار مطلوبي به همراه داشته است.
از جمله نخستين خروجی اين برنامه‌ها تغيير ديدگاه‌های شخصيت‌های با نفوذ و تأثيرگذار علمی و فرهنگي كشورهاي ديگر در خصوص ايران اسلامی است كه به عنوان عامل تبليغی بسيار مهمي خود را شناسانده است.
بنابراين این سازمان علاوه بر اينكه داشته‌های فرهنگی خود را در معرض ديد و دريافت مخاطبان بسيار در خارج از كشور قرار مي‌دهد، ذهنيت منفی ـ احتمالی ـ كشورهاي مختلف در خصوص ايران را تغيير مي‌دهد تا افكار منفی ناشی از پروپاگاندای سياسی و فرهنگی غرب عليه ايران زدوده شود.
همچنین، بخشی از تغيير ديدگاه‌های مشاهده شده از سوي كشورهاي مختلف در خصوص ايران، ناشی از ديپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ايران است كه از سوی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی دنبال می‌شود.

در زمينه ديپلماسی فرهنگی، هنر و ادبيات چه جايگاهی دارد؟
موضوع مهم در بحث ديپلماسی سياسی، تبيين چگونگی رفتار در آينده و بر اساس كنش طرف‌های گفت‌وگوست؛ اما در امر ديپلماسی فرهنگی، اين داشته‌های فرهنگی است كه می‌تواند نقش مهم خود را ايفا كند.
جمهوری اسلامی ایران به واسطه دارا بودن تاريخ 7 هزار ساله و بيش از 2 هزار و 500 سال تمدن مكتوب، داشته‌های فرهنگی بسيار زيادي دارد كه حتی داشتن يكی از آنها آرزوی برخی كشورهاي بزرگ و مدعي امروز است؛ به نحوی كه شاهد تلاش برای مصادره برخی از اين داشته‌های فرهنگي از سوی بعضی از كشورها هستيم.
هنر‌های ايرانی مانند معرق‌كاري، ميناكاري، خاتم‌كاري تا نقاشي سبك ايراني و مينياتور و نمودهاي فرهنگی مثل شعر و ادبيات از الهي‌نامه عطار و شاهنامه فردوسي تا رباعي‌هاي خيام و غزل‌هاي حافظ و مولانا و درس‌هاي نظم و نثر سعدي و بسياري ديگر از محصولات ادبي مفاخر كشورمان، در دنيا مشتاقان و مخاطبان بسياري دارند كه ساعت‌ها محو هر كدام از آنها مي‌شوند و مي‌توان با استفاده از پتانسيل اين داشته‌هاي فرهنگي، پيام نهفته در آنها را معرفي و تبيين كرد.
در ادبيات ایران زمین كه در اكثر موارد داراي زيربناي دينی و عرفانی است و در آن اخلاق، مدارا، تساهل و تعامل به وفور ديده مي‌شود، سند محكم و متقني براي اثبات تاريخ ايران است كه در آن زندگي مسالمت‌آميز در سرلوحه امور قرار داشته است.
از آنجایی که اصل روابط فرهنگی بر محور صنایع فرهنگی استوار است که مهمترین رکن آن کتاب است، صنعتی که همیشه و همه جا در دسترس بوده و مؤثرترین وسیله ارسال پیام فرهنگی است. در این میان، ترجمه در ارتباطات فرهنگی بر صاحب نظران پوشیده نیست و ترجمه را باید در حوزه روابط فرهنگی شامل فعالیت‌های فرهنگی و نقش مؤسسات و نهادهای خصوصی دید که ابعاد تازه‌ای را پیش رو می‌آورد.
در این صورت است که می‌توان بومی سازی فرهنگی را در فرآیند جهانی شدن درک کرد و دریافت که چرا آثاری که بومی تر هستند، جهانی تر می‌باشند. ایران با استفاده از محتوای همين ادبيات توانسته حقانيت خود را در طول تاريخ به اثبات برساند و با استفاده از طرح ترجمه آثار فارسي به ديگر زبان‌ها (طرح تاپ) و ظرفيت‌ كشورهاي مختلف كه از حدود 3 سال قبل در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي آغاز شده است، در اين مسير گام‌هاي بسيار خوبي بردارد و به نتايج خوبی دست يابد.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با اجرای طرحی موسوم به تاپ (translation of Persia) با هدف برون سپاری امر ترجمه و نشر از داخل کشور به خارج برای حمایت از ترجمه معکوس و نیز ترجمه آثار ایرانی به سایر زبان‌ها به منظور انتشار و ارائه در کشورهای مختلف دنیا پرداخته است.
از دیرباز برای دسترسی به اهداف مختلف، از جمله ابلاغ پیام انقلاب اسلامی به جهان، تقویت دیپلماسی فرهنگی و توسعه اقتصاد نشر داخلی با گسترش دایره مخاطبان کتاب‌های ایرانی در جهان همواره مورد توجه و عنایت تصمیم سازان فرهنگی کشور، هر چند کم، ولی بوده است. از این رو، متولیان فرهنگی متعددی رسالت و مسئولیت استفاده از فرهنگ مکتوب کشور در عرصه‌ها و رویدادهای بین‌المللی نشر و کتاب داشته و دارند و تلاش هر کدام شایان تقدیر و امتنان است.
زیر چتر وظایف این سازمان، اجرای طرح تاپ قرار گرفت. یکی از این فعالیت‌ها ترجمه، نشر و توزیع آثار ایرانی در موضوع مطالعات اسلامی و علوم انسانی به زبان‌های مختلف در معاونت آموزشی و پژوهشی سازمان و یا در رایزنی‌های فرهنگی ایران در خارج از کشور است.
بر اساس (طرح تاپ)، ذیل موضوعات کلی شامل (ایران‌شناسی، اسلام‌شناسی، اندیشه‌شناسی، شیعه‌شناسی، انقلاب اسلامی، ادبیات دفاع مقدس، تاریخ ایران، تاریخ هنر، جغرافیای سیاسی، زبان فارسی، منویات مقام معظم رهبری، ادعیه، اخلاق، معارف، قرآن کریم، نهج‌البلاغه و ...) در مجموع 325 عنوان کتاب برای ترجمه و نشر در این سازمان عملیاتی شده است و تاکنون 211 عنوان کتاب به 32 زبان خارجی ترجمه و منتشر شده و ترجمه 114 عنوان کتاب را در دست اقدام دارد.
در این بین، بیشترین استقبال از طرح (تاپ) در کشورهای آلمان، ترکیه، پاکستان و آذربایجان بوده است و همواره سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی اعلام می‌کند که هر ناشری این کتاب‌ها را ترجمه و منتشر کند، از آن حمایت خواهیم کرد. حمایت‌های این سازمان هم به این طریق است که کتاب‌ها را خریداری می‌کند اما در قبال تحویل و دریافت کتاب، رسید تحویل کتاب‌ها به کتابخانه‌ها و دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی و مطالعاتی را می‌پذیرد. با این اقدام با هزینه‌ای که پیش از این برای ترجمه یک کتاب صرف می‌شد، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تعداد 5 تا 7 کتاب را به زبان‌های دیگر ترجمه و منتشر می‌کند.
عمدتاً نیاز سنجی‌ها از طریق نمایندگان فرهنگی ایران در کشورهای مختلف انجام می‌گیرد و نتیجه آنها در اختیار طرح (تاپ) قرار می‌گیرد و در برخی موارد، از طریق شرکت نمایندگان این طرح در نمایشگاه‌های کتاب در سایر کشورها، انجام می‌شود.
هدف عمده از این کار، معرفی آثار مکتوب ایرانی و اسلامی و ابلاغ پیام انقلاب و مبانی اسلام و شیعه به مخاطبین خارجی است که البته برونداد آن در راستای هدف تقویت دیپلماسی فرهنگی کشور هم قرار می‌گیرد. ناگفته نماند؛ تمرکز بر فعالیت‌های فرهنگی در خارج از کشور را در همه بخش‌های سازمان به ویژه در مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها و مرکز مطالعات راهبردی و روابط فرهنگی را در اولویت قرار دارد.
این طرح گامی است برای خروج از سیستم رسمی در نشر بین‌الملل و کتاب‌های برگزیده این منشور، نقطه آغازی است در گزینش آثار ایرانی که امیدوار است در مراحل بعد به کمال مطلوب برسد.

درباره رویکرد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در زمینه گفت‌وگوهای دینی و گفت‌وگوهای فرهنگی بگویید؟
در بین فعالیت‌های فرهنگی این سازمان در خارج از کشور، بحث گفت‌وگوی دینی میان ادیان الهی یکی از مهمترین راهکارهای دستیابی به فهم مشترک بین ادیان است که تاکنون با کشورهای گوناگون جهان گفت‌وگوی دینی برگزار شده است. اكنون پس از گذشت قريب به 22 سال از فعاليت‌های مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها علاوه بر برگزاری گفت‌وگوهای دوجانبه و چندجانبه، در كنفرانس‌ها و اجلاس‌هاي بين‌المللي اديان در جهان نيز حضوري فعال دارد.
تاکنون، 9 دور برگزاری نشست‌های گفت‌وگوی دينی با سایر ادیان و آئین‌ها، 16 دور مبادله هیأت، ديدار و ملاقات، 9 دور تمهيد مقدمات گفت‌وگوهای دينی، برگزاری 3 جلسه شورای سياستگذاری اديان داشتیم که در این بین، مجموعه مقالات واتيكان به زبان فارسی و انگليسی تدوين و چاپ شده است.
مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها، خطوط گوناگونی را با کاتولیک‌ها، ارتدوکس‌ها و دیگر گروه‌های مسیحی باز کرد و در حقیقت با این حرکت، چهره حقیقی دین مبین اسلام را به جهان عرضه می‌کند. در جهان متلاطم و آشوب‌زده کنونی، گفت‌وگو برای یافتن زمینه‌ها و بسترهایی برای فهم مشترک ملت‌ها از یکدیگر بیش از هر زمان دیگر اهمیت پیدا کرده است. بی شک حضور و همفکری اندیشمندان و خردورزان در عرصه فرهنگ می‌تواند مؤثر و کاربردی باشد.
این سازمان همواره اعتقاد دارد؛ تعامل فکری و فرهنگی با سایر جوامع، مؤثرترین راهکار برای ارتقای صلح و برادری در جهان است و خشونت و افراط گرایی نتیجه فقدان گفت‌وگوهاست. از این رو، مقدمات برگزاری دور اول گفت‌وگوی دینی این مرکز با کلیسای کاتولیک فرانسه در 14 تا 21 دی‌ماه (در تهران)، نشست همبستگی معنوی ادیان برای سربلندی ایران به مناسبت چهلمین سالروز انقلاب اسلامی در 24 دی‌ماه (در تهران)، سفر وزیر آموزش و امور مذهبی یونان به تهران، برگزاری دور دوم گفت‌وگو با هندوئیزم در نیمه اول اسفند (در تهران)، مشاركت با آستان قدس رضوی در برگزاری همايش بين‌المللی «امام رضا» و گفت‌وگوی اديان (در مشهد مقدس)، دور اول گفت‌وگو با مسيحيت كاتوليك آلمان (در تهران) و برگزاری دور اول گفت‌وگو با آئین شینتوئیزم ژاپن در اواخر بهمن (در ژاپن) را فراهم کرده‌ است.
این سازمان در برگزاری این گفت‌وگوها به یک نکته مهمی پی برده و آن هم، بد فهمی عمیق بین ادیان بود. چراکه؛ همه ادیان ابراهیمی در اصول با هم مشترک هستند که این نقاط مشترک می‌تواند تکیه‌گاه خوبی برای تنظیم کردن روابط آینده آنها باشد. اگر روی این نقاط تأکید بیشتری شود، بسیاری از مشکلاتی که امروز ریشه در ادیان دارد، مرتفع خواهند شد و امید است این ایده‌ها را جاری و ساری شود.
این سازمان در بُعد مسائل دینی نیز، فعالیت‌های گسترده‌ای داشته که از جمله آنها حضور طلاب از سوی ما در کشورهای خارجی بوده است و رابطه بسیار خوبی با جامعةالمصطفی (ص) العالمیه داشته‌ایم. برگزاری مسابقات قرآنی، نمایشگاه قرآن، نمایشگاه کتاب و جشنواره‌های فیلم و عکس از جمله اقداماتی است که در این عرصه به سرانجام رسانده‌ایم. عمده فعالیت ما در موضوعات علوم انسانی و دینی بوده است که خوشبختانه در عرصه‌ مسائل فرهنگی تأثیر بسیار زیادی داشته است.
طرح گفت‌وگوهای فرهنگی که با تأکید بر گفت‌وگوهای فرهنگی نخبگان ارائه شده بود از سوی مرکز مطالعات راهبردی و روابط فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در حال اجراست. هدف اساسی و عمده طرح گفت‌وگوهای فرهنگی، گسترش فهم مشترک گروه‌های مرجع بویژه نخبگان برای افزايش مشاركت و همکاری مشترک فرهنگی است.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به عنوان مقر دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و با توجه به ضرورت‌های پیش گفته در باب لزوم احیای گفت‌وگو و تعامل بین ایران و سایر کشورها، تأثیرگذار است و مرکز مطالعات فرهنگی به عنوان یک نهاد تخصصی این سازمان نیز، بخش عمده از فعالیت‌های خود را صرف مطالعات در حوزه روابط فرهنگی کرده و این فعالیت‌ها در قالب طرح‌هایی چون انتشار کتاب‌های «جامعه و فرهنگ» که منبعی علمی در مطالعات فرهنگی کشورها به شمار می‌رود، مطالعات منطقه‌ای، تولید منابع موضوعی در حوزه روابط فرهنگی، چاپ و نشر فصلنامه علمی، برپایی نشست‌های علمی، راه‌اندازی گفت‌وگوهای فرهنگی با نخبگان، رصد و پایش و تحلیل محیط، در دست اجرا است.
در واقع، اين مسيری كه سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در پيش رو دارد، به عنوان يك روش و شيوه نو در ديپلماسي فرهنگی با توجه به مجموعه مقتضيات و شرايط منطقه حائز اهميت است و يكي از رسالت‌هاي اصلي اين سازمان محسوب مي‌شود تا ظرفيت‌های فرهنگی و علمی كشور را در قالب سازوکارهای مختلف در مسیر مناسبات فرهنگی فعال کند.

سمت‌گيری ديپلماسی فرهنگي جمهوری اسلامی ايران به كدام منطقه از جهان بيشتر معطوف است؟
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي به عنوان متولی فعاليت‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ايران در خارج از كشور برای انجام مأموريت‌های خود محدوديت جغرافيايی برای خود تعريف نكرده است. در اين ميان، اما فعاليت‌های فرهنگی این سازمان در كشورهای حوزه تمدنی ايران بزرگ شايد با حوزه وسيع‌تری انجام شود.
همچنين براساس قرابت‌های فرهنگی با كشورهای شبه قاره و نيز قرابت‌های دينی با كشورهاي مسلمان، ممكن است كه نوع و محدوده فعاليت‌های فرهنگی ما در اين كشورها تنوع بيشتري داشته باشد.
ایران یکی از غنی‌ترین فرهنگ‌های دنیا به ویژه در زمینه‌هایی چون شعر، ادب و هنر است و از حیث داشته‌های فرهنگی جزو سرآمدترین کشورها است. از همین روست که در منظومه فکری و دیدگاه‌های مقام معظم رهبری (مدظله العالی) بر این موضوع که باید روابط ایران با همسایگان تقویت شود، تأکید شده است.

برنامه‌هاي پيش‌روي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي براي رشد هر چه بيشتر اين سازمان چيست؟
تمام تلاش‌های این سازمان تا مرحله اعلام و رسانیدن به گوش مخاطب موفقیت آمیز است، اما اینکه این مطلب را چگونه از گوش به دل برسانیم، بستگی به نیت مبلغ و فردی که کار فرهنگی انجام می‌دهد دارد. پس فاصله بین گوش تا دل جایی است که نیت انسان‌ها اثرگذار است.
از طرفي مدتي است كه با هم‌افزايي با نهادهاي داخل كشور، برنامه‌هاي فرهنگي خود را با قدرت و گستردگي و بازدهي بيشتري اجرا مي‌شود. با توجه به اين تجربه بسيار شيرين، هم‌افزايي بيشتر با نهادهاي فرهنگي كشورهاي مختلف براي اجرايي كردن برنامه‌هاي خود را هم در دستور كار قرار گرفته است.
البته در اين مورد تجربيات گذشته را دارد؛ مانند اجلا‌س‌های گفت‌وگوهای دينی و فرهنگی، طرح تاپ، نمايشگاه‌های فرهنگی، هفته فرهنگی، برگزاری دوره‌های آموزش زبان فارسی و ایرانشناسی، جشنواره‌های سينمايی و ... كه پس از اين، موضوع هم‌افزايی با نهادهای كشورهای مختلف در اكثر موارد فعاليت‌های فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی جايگاه بيشتری خواهد داشت.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و نمایندگان فرهنگی کشورمان در طول سال‌های گذشته تلاش‌های بسیاری کرده‌اند. به عنوان نمونه 4 شهیدی که سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی داده، به دلیل آن بوده که کارهای آن‌ها در سایر کشورها تأثیرگذار بوده است که آن‌ها به سمت رایزنان فرهنگی ما هجوم آورده‌اند.