کد: ۱۰۸۳۴۵۳       تاریخ انتشار: ۴ اسفند ۱۳۹۴

حجت الاسلام و المسلمین خسروپناه:
ساختار آموزش‌محور دانشگاه‌ها مانع از تولید ایده است

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه رئیس موسسه پژوهشی فلسفه و حکمت ایران و دبیر هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره است. به بهانه مسئولیت ایشان در دبیرخانه این هیئت، گفت‌وگویی با ایشان در مورد مسائل و مشکلات پیرامون گسترش فرهنگ نظریه‌پردازی انجام داده‌ که در ذیل می‌خوانیم:

 

لطفا در خصوص فعالیت‌های دبیرخانه هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی در دوره جدید، بعد از تغییراتی که داشته است توضیح فرمایید.

هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی در عمر ده ساله خود، ابتدا در فرهنگستان علوم با ریاست دکتر داوری شکل گرفت و پیش رفت و بعد از آن که وارد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه شد و به ریاست حاج آقای رشّاد درآمد، خدمات شایسته و بایسته‌ای انجام شد، طرح‌های ارزشمندی به دبیرخانه می‌رسید و برخی از این طرح‌ها که مورد تایید هیئت قرار می‌گرفت، کرسی آن برگزار می‌شد. برخی از این کرسی‌ها به نتیجه رسید و تایید شد و برخی نیز خیر. تا اینکه به دلایلی هیئت حدود دو سال تعطیل شد و تقریبا از اواخر سال 92 دوباره این هیئت راه‌اندازی شد و الان حدود یک سال و نیم است که دور جدید فعالیت‌هایش را با ریاست آقای رشّاد شروع کرده است اما فعالیت‌های هیئت از پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه به ساختمان دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی منتقل شده است. در واقع همان فعالیت‌های گذشته با یک سری تغییرات احیا شد. در دوره قبل حدود 20 کرسی و شورای علمی وجود داشت منتها چون طرح‌ها برای همه این کرسی‌ها ارسال و دریافت می‌شد، برخی از این کرسی‌ها و شوراهای علمی تقریبا فعالیت چندانی نداشتند. ما برای اینکه کرسی‌ها چابک‌تر بشوند، کرسی‌ها را به 5 دسته تقسیم کردیم: کرسی‌های علوم عقلی، کرسی‌های علوم نقلی، کرسی‌های علوم رفتاری، کرسی‌های علوم اجتماعی و کرسی هنر و معماری. در واقع 5 شورای علمی برای 5 کرسی تشکیل شده است. طرح‌هایی که مربوط به یکی از حوزه‌های 5 گانه باشد، دریافت می‌شود و با حضور اعضا شورای علمی که شخصیت‌های علمی عضو هیئت علمی دانشگاه‌ها هستند، بررسی می‌شود. البته اگر بند تخصصی ویژه داشته باشند، شورای علمی مجاز است ارزیابانی را از بیرون دعوت کنند که به صورت تخصصی آن طرح را بررسی کنند و اگر به این نتیجه رسیدند که لازم است که کرسی آن برگزار بشود، زیر نظر ناقدان و داوران برگزار شود. این تغییری است که در دوره جدید صورت می‌گیرد.

تغییر دوم این نکته بود که در دوره قبل -بنده یک دوره عضو حقوقی و یک دوره عضو حقیقی در هیئت حمایت از کرسی‌ها بودم- بیشترین دغدغه، برگزاری کرسی‌های نظریه‌پردازی بود درحالی که کلّا نظریه‌پردازی یک چیز فرمایشی و تشریفاتی و آئین‌نامه‌ای نیست که ما بگوییم نظریه بدهید و نظریه بدهند. نظریه در طول و فرآیند زمان شکل پیدا می‌کند. ممکن است یک محققی 20،30 سال زحمت بکشد تا به یک نظریه پخته‌ای برسد. برای اینکه هیئت بتواند فعالیت گسترده‌تری داشته باشد ما کرسی‌ها را به دو دست تقسیم کردیم: کرسی‌های ترویجی و کرسی‌های تخصصی. البته هر دو، کرسی‌های علمی هستند. به تعبیر دیگر، می‌توان گفت ما در کشور دو دسته کرسی داریم: کرسی‌های آزاداندیشی داریم و کرسی‌های علمی. متولی کرسی‌های آزاداندیشی، معاونت فرهنگی وزارت علوم و نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها هستند که در هر دانشگاهی یک شورایی دارند که با نظارت معاونت فرهنگی دانشگاه، کرسی‌های آزاداندیشی برگزار می‌شود. کرسی‌های آزاداندیشی عمدتا از سوی فعالان دانشجویی و تشکل‌های دانشجویی برگزار می‌شود. دسته دوم کرسی‌های علمی است که متولی آن هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره است. ما این کرسی‌ها را به دو دسته، کرسی‌های ترویجی و کرسی‌های تخصصی تقسیم کرده‌ایم. کرسی‌های ترویجی به این صورت است که هر استادی در دانشگاه ایده‌ای داشته باشد و مایل باشد ایده‌اش را در جمعی طرح کند و در معرض نقد قرار بدهد، بدون طی کردن فرآیند سخت نظریه‌پردازی می‌تواند طرحش را بدهد و هیئت حمایت می‌کند تا این کرسی برگزار شود. ایده ممکن است در یک یا دو جلسه مطرح شود، یک استاد هم مشخص می‌شود که به نقد او می‌پردازد. معمولا خود ایده‌پرداز یا دانشگاه مربوطه که می‌خواهد کرسی این ایده‌ها و دیدگاه‌ها را برگزار بکند، یک ناقدی را هم پیشنهاد می‌دهند. ما دیگر این کرسی‌های ترویجی را در کرسی‌ها و شوراهای علمی کرسی‌ها مطرح نمی‌کنیم بلکه خود دبیرخانه تصمیم می‌گیرد که مثلا این کرسی‌ها در فلان دانشگاه برگزار بشود و یک کمک هزینه مالی نیز به آنها پرداخت می‌شود.

بحث دیگر کرسی‌های تخصصی است که فرآیند آن مسبوق به سابقه است. وقتی کسی طرحی دارد، این طرح به شوراهای علمی می‌رود و بررسی می‌شود. اگر تایید شد، آن وقت در پیش‌اجلاس و بعد اجلاسیه اصلی که ممکن است چندین سال هم جلسات آن طول بکشد با حضوران ناقدان و داوران طرح و نقد و بررسی می‌شود و مدعی نظریه، طرحش را تکمیل می‌کند تا اینکه نهایتا هیئت داوران بگویند که کفایت مذاکرات شده است و داوری کنند که آیا این یک نظریه و نوآوری محسوب می‌شود یا نه؟ و اگر هست چه نامی دارد؟ این هم در واقع تحولی است که در این دور جدید اتفاق افتاده است. به همین خاطر ما در همین یک سال و نیم کرسی‌های ترویجی متعددی توانسته‌ایم در دانشگاه‌ها راه بیندازیم. و بعضی از دانشگاه‌ها در این زمینه فعالیت خوبی داشته‌اند.

تغییر سومی که در این دوره جدید داشته‌ایم این است که ما کمیته دستگاهی دانشگاه‌ها را فعال کرده‌ایم. در جلساتی که با روسای دانشگاه‌ها و معاونین آنها برگزار می‌کنیم، آئین‌نامه‌های مختلف هیئت را برای آنها توجیه می‌کنیم تا طرح‌ها از طریق کمیته دستگاهی به دبیرخانه ارسال بشود. به همین خاطر کمیته‌های دستگاهی فعال شده‌اند. البته فعالیت این کمیته‌ها در برخی دانشگاه‌ها بیشتر است. لذا هر طرح کرسی علمی، چه ترویجی و چه تخصصی، می‌آید به کمیته دستگاهی خودش می‌رود و در آنجا طرح می‌شود و از آنجا به دبیرخانه ارسال می‌شود. اگر کرسی ترویجی باشد، دبیرخانه سریعا جواب آن را می‌دهد اما اگر کرسی تخصصی باشد طبیعتا باید در شورای علمی کرسی‌ها برود و در آنجا تصمیم بگیرند که برگزار بشود یا نه. در مورد کرسی‌های ترویجی، تاکید دبیرخانه این است که برگزار بشوند و جلوگیری نمی‌شود چون اصل گفتگوسازی و فرهنگ‌سازی در اینجا انجام بشود.

کار جدید دیگری که انجام دادیم این است که ما در این دوره جدید، انجمن‌های علمی را نیز درگیر این کرسی‌ها کرده‌ایم. الان با انجمن‌های علمی صحبت شده است. برای انجمن‌ها یا قطب‌های علمی فعال در کشور، این امکانات فراهم می‌شود که کرسی‌های ترویجی یا تخصصی خودشان را از طریق دبیرخانه هیئت برگزار کنند. در این فعالیت‌ها بیشتر هیئت منتظر می‌ماند که طرحی از سوی دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی یا قطب‌های علمی به دستش برسد تا برای برگزاری یا تکمیل، آن را حمایت کند.

اما در کنار اینها کار جدید دیگری که مقدمات آن انجام شده است و اگر بودجه لازم به آن برسد، می‌توانیم آن را اجرا کنیم، طرحی است که به نام طرح «نباء». قرار است که هیئت با استفاده از کارشناسان و متخصصان مختلف علوم انسانی یک رصدی انجام دهد و نظریه‌هایی که می‌توان تا حدودی ادعا کرد که نظریه یا نظر نویی است را از سوی اساتید رشته‌های مختلف علوم انسانی یا با بررسی آثار علمی و مجلات و نشریه‌های علمی تخصصی، مجلات ISC یا ISI، را شناسایی کند. بعد آن نظریه‌های کشف شده را برای شورا‌های علمی کرسی‌های 5گانه که راجع به آنها توضیح دادم بفرستیم و آنها هم نظر بدهند که آیا این مقاله یا این اثر حرف جدید و نویی زده است یا نه و آیا ارزش برگزاری کرسی نظریه‌پردازی آن را دارد یا نه. اساتید مختلفی هستند که سالها تحقیق و تدریس کرده‌اند و آثار ارزشمندی هم از آنها هم به چشم می‌آید اما خودشان چندان انگیزه‌ای ندارند که دیدگاهشان را در معرض نقد و داوری قرار بدهند. ما باید به سراغ آنها برویم و حمایت لازم را برای برگزاری کرسی‌ها انجام دهیم. اینها بخشی از فعالیت‌هایی است که در این مدت صورت گرفته و در حال انجام است.

شما اشاره داشتید که کرسی‌های آزاداندیشی جزء فعالیت‌های معاونت فرهنگی وزارت علوم است اما الان شما یک معاونت آزاداندیشی در دبیرخانه دارید که فعال هم است و دارد کار می‌کند. کار این معاونت چیست؟

معاونت آزاداندیشی، در حوزه کرسی‌های ترویجی فعال است. این معاونت، کرسی‌های علمی-ترویجی را دنبال می‌کند. البته ما به دنبال این هستیم که در مورد فرهنگ و گفتمان‌سازی پیرامون کرسی‌های آزاداندیشی در بین دانشجویان کار مطالعاتی انجام شود تا بتوانیم آن را تقویت کنیم. هر چند وظیفه هیئت، کرسی‌های استادان و نه دانشجویان است.

"خانه ملی گفتگوی آزاد" در کجای برنامه‌های شما قرار می‌گیرد؟

خانه ملی آزاد گفتگو، که ابتدا قرار بود برای آن مکانی تعیین شود که تا به حال هم نشده است، برای این بود که اگر کسی مطلبی دارد که ممکن است به دلایلی صلاح نباشد که در محیط دانشگاه و در جمع رسانه‌ای مطرح شود، فرد در آنجا بیاید و حرفهایش را با حضور استادان مطرح کند و طبیعتا نقدهای دیگران را نیز بشنود. یعنی ملاحظات فرهنگی و اجتماعی، هیچ مانعی برای اظهار نظر به وجود نیاورد ولو ممکن است مکانش از جایگاه ارائه نظریه و کرسی‌های آزاداندیشی متفاوت باشد. البته من به دنبال این هستم که اگر بتوانیم هر دانشگاهی یک خانه ملی گفتگوی آزاد داشته باشد به این معنا که اگر کسی یک نظر و ایده‌ای دارد که صلاح نمی‌بیند به صورت عمومی مطرح کند، در یک جمع‌های خصوصی‌تری طرح شود و مورد نقد قرار بگیرد.

الان طرح خانه ملی گفتگو در چه مرحله‌ای است؟ به غیر از مشکل مکان، این طرح برای راه‌اندازی مشکل دیگری هم دارد؟

مشکل اصلی مشکل مکان بود که هنوز به خاطر مشکل مالی حل نشده است اما همان‌طور که عرض کردم در نظر داشتیم که این خانه ملی گفتگوی آزاد را به صورت گسترده در خود دانشگاه‌ها داشته باشیم تا اینکه یک مکان مشخصی وجود داشته باشد.

در مورد کمیته دستگاهی که به آن اشاره داشتید، در دوره قبل نیز کمیته دستگاهی با تعداد زیادی از دانشگاه‌ها قرارداد داشت و به هر حال ادامه پیدا نکرد. در دوره جدید این قراردادها دوباره دارد بسته می‌شود یا اینکه آن قرارداد‌های قبلی همچنان معتبر است؟

التبه قرارداد بسته شده بود اما کمیته دستگاهی در خیلی از جاها شکل نگرفته است. قرارداد با معاونت پژوهشی دانشگاه‌ها کافی نیست و باید کمیته دستگاهی با ریاست رئیس دانشگاه و با دبیری معاونت پژوهشی شکل پیدا کند. کمیته دستگاهی باید با اساتید ارتباط برقرار کند و آنها را تشویق کند تا برای برگزاری کرسی‌های علمی و تخصصی قدم جلو بگذارند. البته یکی از راه‌های ترغیب این است که در آئین‌نامه‌های ترفیع و ارتقا به بحث کرسی‌ها توجه ویژه‌ای داشته باشیم. البته داریم پیشنهاداتی برای تغییر در آئین‌نامه ارتقا و ترفیع ارائه می‌دهیم تا ذیل فعالیت‌های آزاداندیشی و کرسی‌های علمی یا نظریه‌پردازی بندهای مختلفی را درج کنیم.

در مسیر برگزاری کرسی‌های نظریه‌پردازی و برای تشویق اساتید یا افزایش کرسی‌ها، عمده مشکلات پیش روی دبیرخانه هیئت حمایت از کرسی ها چیست؟

من دو مشکل اصلی می‌بینم که اگر برطرف بشود هم کرسی‌های آزاداندیشی رونق پیدا می‌کنند و هم کرسی‌های نظریه‌پردازی و علمی.

مانع اول دخالت دستگاه‌های غیردانشگاهی در امور دانشگاه‌ها می‌باشد. مخصوصا دستگاه‌هایی که مسئولیت مسائل امنیتی و قضایی را برعهده دارند، نباید چندان به امور دانشگاه‌ها بپردازند مگر آنکه کسی شکایتی بکند مثلا در یک جلسه‌ای به شخصیتی توهینی بشود و شخص شاکی، شکایت می‌کند و طبیعتا وقتی کسی توهین کرده است باید بیاید و پاسخگو باشد. اما اینکه در برگزاری کرسی‌ها که دانشگاه آن را برگزار می‌کند، دستگاه‌های دیگر دخالت بکنند، شورای تامین قبل از آن مجوز برگزاری بدهد و یا دخالت نهادهای دیگر از این قبیل، به نظر من این مانع و آفت است. البته تلاش زیادی هم شده است و می‌توان گفت که الان این دخالت‌ها خیلی خیلی کاهش پیدا کرده است و تقریبا برطرف و یا کمتر خواهد شد.

مانع دوم عدم اراده رئیس و تیم مدیریتی دانشگاه است. من در این دو سال و نیم این را تجربه کرده‌ام که اگر رئیس دانشگاه و تیم معاونین او اراده کرده باشند که کرسی‌ها برگزار بشود، برگزار می‌شود. اگر هیئت رئیسه دانشگاه واقعا بیاید و از اساتید حمایت و آنها را تشویق کند، به برگزاری کرسی مثل یک مقاله علمی-ترویجی اهمیت بدهد، قطعا اساتید هم انگیزه پیدا می‌کنند و کرسی‌های علمی‌شان را برگزار می‌کنند. حتی اگر کرسی نظریه‌پردازی باشد باید بیش از یک مقاله علمی-پژوهشی به آن از طریق حمایت‌های مالی و معنوی توجه شود. اگر رئیس دانشگاه این امتیازات و حمایت‌ها را انجام دهد و استفاده از مدارک کرسی‌ها در ترفیع و ارتقا و... قانونی شود، اساتید هم وارد کارزار می‌شوند.

این دو مانع کوتاه‌مدتی است که به نظر من قابل برطرف شدن هم هست. شاهد آن دانشگاه‌هایی مثل دانشگاه علامه طباطبایی یا دانشگاه اصفهان است که توانسته‌اند کرسی‌های متعددی برگزار کنند اما برخی دانشگاه‌ها یک کرسی هم نتوانسته‌اند برگزار کنند. این نقش مدیریتی دانشگاه‌ها خیلی خیلی کلیدی و مهم است. مسئولین دفاتر نهادهای رهبری در دانشگاه باید این امر را جدی بگیرند. معاونت‌های فرهنگی، پژوهشی و آموزشی دانشگاه باید جدی بگیرند. رئیس دانشگاه از معاونینش مطالبه کند که این کرسی‌ها برگزار بشوند. در جلساتی که با اعضا هیئت علمی دارند بر برگزاری این نشست‌های علمی تاکید شود. اینطور می‌تواند موثر باشد و موانع هم برطرف شود.

یک مانع اساسی‌تر، ساختار مراکز علمی ما است که بیشتر آموزش‌محور هستند. ساختار آموزش‌محوری در دانشگاه‌ها مانع از تولید ایده و نظر و نظریه‌پردازی است. طبیعی است که وقتی معلمی کتاب و متنی را سالهاست که تدریس می‌کند، به دیدگاه جدیدی نمی‌رسد تا بخواهد در کرسی نظریه‌پردازی شرکت کند. اگر دانشگاه‌های ما به سمت آموزش پژوهش‌محور بروند؛ نه اینکه در حد یکی دو مقاله برای ارتقا و ترفیع بنویسند بلکه موظف باشند که به تولید علم و اندیشه بپردازند، آن هم اندیشه‌های کارآمدی که ناظر به نیازهای جامعه باشد، اگر ساختار آموزشی دانشگاه‌ها و حوزه‌های ما تغییر پیدا کند، که در بلندمدت هم این تغییر می‌تواند اتفاق بیفتد، زمینه را برای برگزاری کرسی‌ها فراهم می‌کند.

در همایش نظریه‌پردازان برتر که در سال گذشته برگزار کردید، آقای رشّاد به عنوان رئیس هیئت حمایت از کرسی ‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره گفتند که امیدوارند بتوانند هر دو سال یک بار چنین همایشی را برگزار کنند که سند‌های ملی دارندگان کرسی‌های نظریه‌پردازی را هم به آنها تقدیم کنند. به نظر شما با چابک‌سازی که صورت گرفته است، ما در سال آینده شاهد برگزاری این همایش خواهیم بود تا نظریه جدیدی ثبت شود؟

بله. امیدواریم که این همایش برگزار بشود و ما هم دانشگاه برتر را معرفی کنیم و هم کرسی‌های نمونه ترویجی و هم کرسی‌های نمونه نظریه‌پردازی را معرفی کنیم. امیدواریم این ظرفیت ایجاد شود. اما در فرآیند نظریه‌پردازی، همان‌طور که گفتم، ساختار آموزشی ما خیلی کندتر از این است که ما بتوانیم هر دو سال سندهایی را برای نظریه صادر کنیم. فکر می‌کنم که این انتظار تحقق پیدا نکند اما به هر حال می‌توانیم همایشی را برای فعالیت‌های در حوزه کرسی‌های نظریه‌پردازی خصوصا نظریه‌های ترویجی برگزار بکنیم.

پیشنهاد من این است که مسئولان وزارت علوم ازجمله شخص وزیر محترم و معاونت پژوهشی، بیشتر حمایت کنند و بیشتر کرسی‌های علمی را از دانشگاه‌ها مطالبه کنند و روسای دانشگاه‌ها هم قضیه را جدی بگیرند که انشالله باعث تحول جدی در دانشگاه‌ها بشود.

 





تمامی حقوق این سایت متعلق به دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی میباشد ©