کد: ۱۰۸۳۴۱۱       تاریخ انتشار: ۴ اسفند ۱۳۹۴

یادداشت میثم چگین*
آنچه دانشگاه به ما نیاموخت

میثم چگین در یادداشتی به بررسی چرایی ، چگونگی، ضرورت و موانع فعالیت هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره، پرداخته است؛ که مشروح این یادداشت تقدیم می‌شود:

مقدمه

بی تردید، آزادفکری، نوآوری و نظریه پردازی، از زنده ترین عرصه های حیات علمی یک جامعه است. توصیه رهبر معظم انقلاب به دوری از «افراط‌ و تفريط»، پیمودن راه‌ «ترقي‌ و تكامل‌»، رهایی از«جمود و تحجر»، پرهیز از «خودباختگي‌ و تقليد» و تعادل‌ ميان‌ «هرج‌‌ومرج و ديكتاتوري» و اینکه نبايد از «آزادي» ترسيد و از «مناظره» گريخت‌ و «نقد و انتقاد» را به‌ كالاي‌ قاچاق‌ و يا امري‌ تشريفاتي تبديل‌ كرد، همه و همه حکایت از واقعیات جامعه علمی ما دارد که البته تحسین ایشان در خصوص ویژگی های نسل حاضر که راه‌ ترقي‌ و تكامل‌ را در نشاط‌ اجتهادي‌ و گام برداشتن در مسیر توليد فكر علمي‌ و ديني‌ مي‌دانند و شجاعت‌ نظريه‌پردازي‌ و مناظره‌ و پاسخ به سؤالات‌ و شبهات‌ را در نسل حاضر، دستاورد و پیروزی عنوان می کنند، همگی نشانگر افق روشنی است که پیش روی جامعه علمی قرار دارد.

سخن گفتن از نظریه پردازی و آزاداندیشی در کشور ما مدتی است که محدود به عرصه اظهار نظرهای مفهومی و بنیادین نمی شود. به عبارت دیگر از هر متفکری که به ارائه تعاریف و مفاهیم در این حوزه می پردازد، خواسته می شود تا در عرصه اجرای سیاست ها و برنامه های قابل اجرا برای ایجاد نشاط بیشتر در مراکز علمی نیز اظهار نظر کند. بنابراین تلاش خواهیم کرد در این مجال کوتاه به این دسته بندی پایبند باشیم و رویکردهای اجرایی را نیز در باب نظریه پردازی و آزاداندیشی در کشور دنبال کنیم.

 

نظریه‌پردازی و آزاداندیشی

لازم است تکلیف برخی واژه ها و مفاهیم از همین ابتدا مشخص شود. باید اشاره کنیم که همچنان دربارۀ مفهوم نظریه‌پردازی نمی‌توان تعریفی جامع و مانع بیان کرد. اما برای اینکه خوانندگان این نوشتار تا پایان، همراه و هم مسیر باقی بمانند، می توان ویژگی های یک نظریه را یک بار مرور کرد تا ابعاد زمین بازی را مشخص کرده باشیم؛ ویژگی هایی که مبنای کار هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی و نقد و مناظره نیز قرار گرفته است:

1-شفافیت مفهوم شناختی

2-برخورداری از مسئله اصلی مشخص

3-داشتن ارکان و اجزای منسجم

4- روش شناسی متناسب

5- یک دست پیش انگاره ها و مبانی روشن و متقن

6- دلایل و شواهد محکم و مقارن 

7- قدرت بر نقد و ابطال نظریه های رقیب و معارض

8-تأمین پذیری کافی یعنی استتار ناپذیر بودن نتایج نظری

9- کاربردی بودن

هر چند بیان این ویژگی ها سبب نمی شود که مغهومی واحد از نظریه پردازی در اذهان شکل بگیرد، با این حال تا حد زیادی منظور ما را از این واژه مشخص می سازد.

در مورد آزاداندیشی هم با مقدمه ای شبیه به آنچه در مورد نظریه پردازی گفتیم، باچند سوال می توانیم شروع کنیم. اگر آزاداندیشی متشکل از دو واژه «آزادی» و «اندیشیدن»  است، سوال اول این است که آزادی از چه؟ و اندیشیدن به چه؟ برخی گفته اند و می گویند، منظور از این واژه، انديشيدن انساني است كه عاري از هر نوع تعلّقات و تلقّيات باشد. برخی هم در پاسخ گفته اند باورش سخت است که چنین انسانی بتوان پیدا کرد که چنین از تعلقات و باورهایش آزاد و رها باشد. برخی آزاداندیشی را ناظر به لزوم تضمین امنیت افراد صاحب نظر در بیان نظرات و آراء خود تعبیر کرده اند. برخی ناظر به عرصه عمل، مساله نظریه پردازی را عمدتا در حوزه اساتید و حوزه آزاد اندیشی را مربوط به مجموعه های دانشجویی دانسته اند. برخی هم از آزاد‌اندیشی به عنوان مقدمه ای مهم و ضروری برای نظریه‌پردازی نام برده اند. برخی می گویند «اجازه داده نمی شود کرسی آزاداندیشی واقعی در دانشگاه ها برگزار شود» و برخی دیگر با کنایه می گویند «آزادی بیان داریم، ولی آزادی پس از بیان نداریم». به هر حال هرچند این اشاره ها می تواند دلیلی بر وجود کمبودهای جدی و رویکردهای نادرست در این حوزه باشد، اما همه داستان به اینجا ختم نمی شود. بنا بر اظهار نظر بسیاری از صاحب نظران دانشگاهی، «خودسانسوری» هم یکی از دلایل بسیار مهم در رکود آزاداندیشی در کشور تلقی می شود. «خودسانسوری» حاکی از این واقعیت است که در بسیاری موضوعات، سبب شده است این تلقی نادرست ایجاد شود که مبادا اظهارنظر جسورانه سبب شود تذکری از یک مقام مسئول و یا نهاد بالادستی به فرد داده شود، این در حالی است که افراد دیگر هم در آن موضوع آزادانه اظهار نظر می کنند و نبود آزادی بیان در بسیاری موارد صرفا بهانه ای برای توجیه کم کاری هاست. «فرار یا ترس از نقد» پدیده دیگری است که از موارد سابق نگران کننده تر است. «فرار از نقد» به این معناست که اساتیدی که به راحتی در کلاس درس و در حضور دانشجویان به اظهارنظر می پردازند، زمانی که از آنها خواسته می شود در جلسه ای شرکت کنند که قرار است استادان دیگری با رعایت اصول اخلاقی و منطقی و علمی، نقدی بر نظر ایشان داشته باشند، با دلایل مختلف، از شرکت در این گفتگوها پرهیز می کنند.

به هر حال اگر بپذیریم که پویایی دانش ایجاب می کند، هر نظر و تجربه ای به محک ارزیابی و نقد گذاشته شود، مطالب فوق می تواند دلیلی بر فضای غیرسازنده در دانشگاه ها باشد. دانشگاهی که در آن با وجود اینکه برای برگزاری کرسی هم در آئین نامه ارتقا، امتیازات پژوهشی و فرهنگی منظور شده است، اما استاد با عادت به روزمرگی، به هر دلیلی به کم چالش ترین فعالیت های علمی مانند پر کردن ساعات موظفی تدریس در دانشگاه و نگارش مقاله روی می آورد. هر چند این فعالیت ها مقدس و البته قابل تقدیر هستند، اما باید اذعان کرد که تبادل نظر و به محک نقد گذاشتن ایده ها و آراء جدید، فواید دیگری دارد و کمبود کرسی های نقد و نظر به وضوح در دانشگاه ها احساس می شود. دانشگاه، خیلی چیز ها را به ما آموخت، اما به دانشجو و استاد ما نیاموخت که در فضای علمی، چگونه نظر خود را بیان کنند، چگونه نقد کنند، چگونه نقد بشنوند و چگونه می توان در حوزه علم، همواره پویا بود.

 

کرسی های نظریه‌پردازی و آزاداندیشی

اگر بپذیریم که برگزاری کرسی ها در دانشگاه ها، پژوهشگاه ها و حوزه ها از مصادیق واقعی پویایی دانش و سرزندگی در جامعه علمی ایران اسلامی است، باید این واقعیت را نیز پذیرفت که با دانشگاه مطلوب فاصله زیادی داریم. هر چند در مسیر متعالی جنبش ملي نقد و نظريه پردازي در ايران، تجارب گران سنگی وجود دارد که می تواند چراغ راه آینده باشد، اما نباید فراموش کرد که برگزاری کرسی های نظریه پردازی و آزاداندیشی در یک حوزه تخصصی، یک نقطه و یک هدف در تاریخچه آن حوزه نیست. برگزاری کرسی ها با هر کیفیتی، می تواند بخشی از یک مسیر طولانی دانست که گذشته و آینده ای دارد. گذشته آن در تلاش ها و ممارست های علمی فرد صاحب نظر و البته حمایت مراکز علمی از ان فرد، ریشه دارد و آینده آن هم مسیری است که تا تکمیل و ثمردهی و تاثیرگذاری عملی در بستر اجتماع ادامه خواهد یافت. بنابراین یک کرسی می تواند مرحله ای باشد که فرد از تلاش خود، یک ارزیابی مقطعی داشته باشد، متناسب با نقدها و نظرات منتقدین، نظریه و ایده خود را اصلاح کند و گام های بعدی را محکم تر بردارد. در ادبیات امروز کشور، کرسی هایی که با هدف بررسی ، نقد و داوری یک مدعای علمی تحت عنوان نظریه، نوآوری علمی و یا نقد علمی یک نظریه برگزار می شود، کرسی های نظریه پردازی و به کرسی های که با هدف تبیین و توضیح سایر نظریات، ارائه ایده ها و یا گفتگوی علمی و روشمند در مورد پدیده های اجتماعی و علمی مختلف صورت می پذیرد کرسی های آزاداندیشی گفته می شود.

 

هیات حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره

هيأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره چنانکه از نام آن مشخص است، صرفا يک نهاد حمايتي است و هيچ گونه برنامه توليدي ندارد. توليد کنندگان علم در قالب نوآوري، نظريه، مقاله و ... خود دانشگاهها و پژوهشگاهها هستند و هيأت براي رونق تلاش علمي نوآورانه، صرفا ساز وکار حمايتي ارائه مي دهد. درواقع هيچ کس از اعضاي هيأت، خود صاحب کرسي نمي شود بلکه همان استادان و محققان دانشگاهها هستند که نهايتا پس از تأييد داوران کرسي، مورد حمايت و تقدير و ... قرار مي گيرند.

کرسي ها بيش از آنچه از کلمه نظريه پردازي مستفاد مي شود، نه مکاني براي نظريه«پردازي» بلکه درواقع سازوکاري در قالب يک گروه نقاد و داور براي نظريه«شناسي» هستند. درواقع حمايتي مازاد بر آنچه در شرايط فعلي انجام مي گيرد، به محققان و نوآوران در اين قالب ارائه مي گردد و بيشتر به اين صورت است که به آنان کمک مي کند نظريات خود را به معرض نقد و بررسي و ارزيابي جامعه علمي بگذارند.

این هیأت با هدف ‌حمايت از گسترش كمي و كيفي برگزاري كرسي ها در حوزه هاي مختلف علمي و مساعدت مؤثر در بسط آزاد انديشي و شكل گيري جنبش ملي نقد و نظريه پردازي در ايران، راه اندازي شده است. اعضای این هیأت را اعضای حقیقی و حقوقی تاثیرگذار از جمله دبير شوراي عالي انقلاب فرهنگي، رؤسای فرهنگستان علوم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، جهاد دانشگاهي، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، دانشگاه ها (از جمله سيستان و بلوچستان، رازي كرمانشاه، تهران، تبريز، اصفهان، فردوسي مشهد، علامه طباطبايي ،شيراز، شهیدچمران)، مدیر مرکز مديريت حوزه علميه قم، نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه، سازمان صدا و سيما، معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، معاونت پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و ... تشکیل می دهند.

اركان «هيأت» برابر مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی به شرح ذيل مي‌باشد:

الف) دبيرخانه هيأت

ب) گروههاي علمي و مشورتي

 

عملکرد هیات حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره

هر گاه سخن از عملکرد هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره به میان می آید، ناگزیر بررسی این عملکرد با وضعیت نظریه پردازی و آزاداندیشی در کشور گره می خورد و برخی نقدهای وارد به فضای علمی کشور به این هیأت هم نسبت داده می شود. لازم به ذکر است که این هیأت، بخشی از فضای نظریه پردازی و آزاداندیشی کشور است که در این میان وظیفه تولید و پرورش نظریه را ندارد، بلکه به دنبال سنجش و حمایت از این نظریات و نوآوری هاست.  لذا نقدهایی که مربوط به علل و عوامل ناکارآمدی فعالیت مراکز علمی و اساتید در حوزه تولید نظریه، نظریه پردازی و آزاداندیشی است، در حوزه مأموریتی این هیأت قرار نمی گیرد. بسیاری از صاحب نظران، علاوه بر اینکه نقدهایی به شیوه های عملکرد این هیأت دارند، اما در مجموع، عملکرد آن را تحسین می کنند و جهت گیری آن را صحیح می دانند. با این مقدمه لازم است اشاره مختصری به اقدامات انجام شده در 10 سال گذشته داشته باشیم:         

  • تشكيل حدود 470 جلسه در دبیرخانه هیأت (شامل جلسات مجمع هيأت، شوراي علمي راهبردي دبيرخانه، کرسی علوم عقلی، کرسی علوم نقلی، کرسی علوم رفتاری، کرسی علوم اجتماعی و کرسی هنر و معماری)
  • بررسی و ارزیابی طرحنامه های ارائه شده از سوی دانشگاه های سراسر کشور (حدود 477  طرحنامه اعم از 448  طرح های بررسی شده و 29 طرح در جریان بررسی)
  • انعقاد تفاهم نامه همکاري با 37 كميته دستگاهي
  • برگزاري 45 كارگاه آموزشي  توجيهي در دستگاه هاي مختلف
  • برگزاري بيش از 65 نشست مسئولين دبير خانه كرسي ها با روسا و معاونين دانشگاه ها
  • برگزاري 21 همايش و رونمايي
  • انتشار حدود 72 كتاب وكتابچه توسط دبيرخانه هيات (از جمله کتاب های برآمده از نظریات، نواوری ها و نقدهای موفق)
  • برگزاری حدود 202 کرسی اعم از 75 پیش اجلاسیه و اجلاسیه تخصصی از نوع نظریه پردازی، نقد و نوآوری و حدود 127 کرسی ترویجی در دانشگاه های مختلف
  • پیگیری حمایت های حقوقی، علمی و گفتمان ساز از طرح های موفق
  • برگزاری بیش از 120 مناظره و كرسي‌ آزادانديشي و برنامه ریزی برای رساندن این عدد به 600 ، تا پایان سال 94.

توجه به مسائل و چالش های حوزه نظریه پردازی و آزاداندیشی سبب می شود اقدامات انجام شده در این حوزه مورد بررسی و ارزیابی واقعی قرار گیرند. در برخی موارد اگر کم و کاستی در فعالیت ها مشاهده می شود، می تواند ریشه در برخی عوامل محیطی داشته باشد. مواردی که در ادامه ملاحظه می فرمایید، برگرفته از نظرات و آراء صاحب نظرانی است که طی نشست ها و مصاحبه های مختلف، در خصوص فعالیت های هیأت ارائه کرده اند. بدیهی است برخی از نقدها به فضای علمی کشور و برخی نیز به عملکرد هیأت مربوط می شود: 

  • وجود نوعی بی اعتمادی و تلقی منفی اساتید حوزه و دانشگاه برای طرح نظریات و نقدها
  • نبود فرهنگ و جسارت نقادی با رعایت منطق و اخلاق و بروز برخی حساسیت ها و احساسات کاذب که مانع از آن نقدهای علمی می شود.
  • همکاری محدود کمیته های دستگاهی به دلیل برخوردهای سلیقه ای برخی از مسئولین دانشگاه ها در اجرای کرسیها
  • عدم انعکاس صحیح محتوای کرسی ها به دلیل ضعف کار رسانه ای در مجامع علمی و دانشگاه ها
  • عدم ارتباط مستمر دانشگاه ها با دبیرخانه هیات حمایت از کرسی ها به دلیل عدم اولویت دهی به موضوع کرسی ها
  • عملیاتی نشدن برخی حمایت ها از اجلاسیه های موفق و ایجاد نارضایتی در بین صاحب نظران
  • اجرایی نشدن برخی مصوبات هیأت حمایت از کرسی ها به دلیل هماهنگ نبودن نهادها وسازمانهای مرتبط در کارسازی مصوبات لازم
  • عدم امکان بهره گیری از دیدگاه تمامی صاحب نظران در افزایش ظرفیت هیأت به دلیل محدودیت
  • نبود قوانین و مقررات لازم در دستگاه های علمی و نظارت بر حسن اجرای این قوانین
  • ضعف فرهنگ عمومی تولید علم
  • استفاده نکردن از تمام ظرفیت ها برای نهادیه نمودن فرهنگ تولید علم مانند ظرفیت رسانه ملی
  • عدم اعطای جایگاه مناسب به افراد نخبه و نخبه گزینی در جایگاه های مورد نیاز
  • عدم رعایت ضوبط اخلاقی یک گفتگوی آزاد و آزاداندیشی
  • تنزل دادن آزاداندیشی به کارهای دانشجویی و متفرقه مانند؛ تمرکز بر موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی پیش پا افتاده باعث شده است که اساتید و صاحب خرد و معرفت نگاه مثبتی به کرسی های آزداندیشی نداشته باشند.
  • رخوت فضای دانشجویی و دانشگاهی
  • افراط و تفریط ، کج فهمی که منجر شده آزاداندیشی را بمثابه ی شالوده شکنی بنیان های اصیل تلقی گردد.
  • برخورد سلیقه ای و نامناسب مدیران و مسئولان میانی خصوصاً در برخی شهرستان ها
  • دخالت دستگاه های غیرمرتبط
  • خودسانسوری و توهم فقد آزادی

آینده

فعالیت های انجام شده در زمینه کرسی های نظریه پردازی و آزاداندیشی و احصای چالش ها و مسائل موجود در این زمینه، خود دلیلی است بر اینکه امروز در زمینه ایجاد فضای با نشاط نقد و نظريه پردازي در ايران، تجارب ارزشمندی در اختیار هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی و آزاداندیشی وجود دارد که می تواند چراغ راه آینده باشد. برخی از اقداماتی که در این هیأت برای آینده برنامه ریزی شده است را می توان شامل موارد زیر دانست:

  • شناسایی و حمایت از نظریات بدیع
  • جلسه با دانشگاه ها و سایر نهادها به منظور تشکیل و تشویق شوراهای نظریه پردازی و نوآوری در مراکز علمی
  • برگزاری همایش ملی و اعطای گواهی به صاحب نظران موفق در کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره
  • برگزاری نشست های تخصصی کرسی های 5 گانه با حضور اساتید
  • ارتقاء سطح تعامل با رسانه ها به ویژه صدا و سیما
  • طراحی نقشه نظام مسائل و خلأهاي نظري کشور
  • حمایت از مسابقات مناظرات دانشجویی و دانش آموزی
  • راه اندازی خانه ملی گفتگوی آزاد

فعالیت های طراحی شده به خوبی رویکردهای آتی هیأت را در توجه به جلب مشارکت بیشتر مراکز علمی و اساتید برجسته و حفظ نقش حمایتی خود نمایان می سازد. بی تردید نظرات و نقدهای فرهیختگان ارجمند می تواند پیمودن این مسیر را برای هیأت، هموار ساخته و مشکلات احتمالی را بهتر رفع نماید. امید است تمرینی باشد بر نقدپذیری و نقد شنوی.

*معاون علمی دبیرخانه هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره





تمامی حقوق این سایت متعلق به دبیرخانه شورایعالی انقلاب فرهنگی میباشد ©